Eurobond Gelirlerinin Vergilendirilmesinde Prim, İskonto ve İşlemiş Faiz

Son yıllarda yatırımcıların döviz bazlı sabit getirili yatırım araçlarına olan ilgisinin artmasıyla birlikte Eurobond yatırımları da bireysel yatırımcı portföylerinde önemli bir yer edinmiştir. Buna paralel olarak Eurobondlardan elde edilen gelirlerin vergilendirilmesine ilişkin soruların da arttığı görülmektedir. Özellikle ikincil piyasadan satın alınan Eurobondlarda temiz fiyat, kirli fiyat, işlemiş faiz, prim ve iskonto kavramlarının doğru anlaşılması, vergisel sonucun doğru belirlenebilmesi açısından önem taşımaktadır.

Eurobond yatırımlarında çoğu zaman yalnızca kupon gelirleri üzerinde durulmakla birlikte, yatırımcının ekonomik getirisi bundan ibaret değildir. Bir Eurobond yatırımından elde edilen sonuç üç farklı şekilde ortaya çıkabilmektedir. Bunlardan ilki kupon ödemeleri nedeniyle elde edilen faiz gelirleri, ikincisi kıymetin vadesinden önce elden çıkarılması halinde oluşan alım satım kazancı veya zararı, üçüncüsü ise Eurobondun itfa tarihinde nominal bedeli üzerinden geri ödenmesi sonucunda ortaya çıkan gelir unsurudur.

Bu nedenle Eurobond yatırımının vergisel analizinde yalnızca kupon ödemelerine değil, satın alma fiyatı ile nominal değer arasındaki ilişkiye ve kıymetin ne şekilde elden çıkarıldığına da bakılması gerekir.

Konunun somut biçimde ele alınabilmesi için yazı boyunca tek bir örnek Eurobond esas alınacaktır. Buna göre nominal değeri 100.000 ABD Doları olan, yıllık %6,5 kupon oranına sahip ve yılda iki kez kupon ödeyen bir Eurobond dikkate alınacaktır. Bu kıymetin her bir kupon ödemesi 3.250 ABD Doları tutarındadır.

Temiz fiyat ve kirli fiyatın anlamı

İkincil piyasada gerçekleştirilen Eurobond işlemlerinde yatırımcının ödediği toplam bedel yalnızca kıymetin piyasa değerinden oluşmaz. Satın alma tarihinde son kupon ödeme tarihinden itibaren oluşmuş işlemiş faiz de alış bedelinin içerisinde yer alır.

Bu nedenle uygulamada temiz fiyat ve kirli fiyat ayrımı yapılmaktadır. Temiz fiyat, kıymetin piyasa değerini ifade ederken, kirli fiyat temiz fiyat ile işlemiş faizin toplamından oluşmaktadır.

Dolayısıyla yatırımcı Eurobondu satın alırken bir taraftan tahvilin piyasa değerini, diğer taraftan ise satıcının tahsil etmediği ancak hak kazandığı faiz kısmını ödemektedir.

Nitekim 257 Seri No.lu Gelir Vergisi Genel Tebliği'nde de kuponlu bir tahvilin satın alınmasında işlemiş faizin bulunması halinde, işlemiş faiz tutarının kupon alış bedeli, temiz işlem fiyatının ise tahvilin alış bedeli olarak kabul edileceği belirtilmiştir. Aynı düzenlemede temiz fiyatın, sözleşme fiyatından işlemiş faizin düşülmesi suretiyle bulunacağı ifade edilmektedir.

Vergisel açıdan bakıldığında bu iki unsurun birbirinden ayrıştırılması gerekir. Çünkü işlemiş faiz, tahvil maliyetinden ziyade ileride tahsil edilecek ilk kuponun bir bölümünün peşinen satın alınmasını ifade etmektedir.

İşlemiş faizin kupon gelirine etkisi

İki kupon tarihi arasında satın alınan bir Eurobondda, alış sırasında ödenen işlemiş faiz ilk kupon ödemesinin bir kısmının yatırımcı tarafından önceden finanse edilmesi anlamına gelir.

Tebliğ uyarınca işlemiş faiz, temiz işlem fiyatı üzerine eklenmesi gereken ve son kupon tarihinden sonra tahvili elde tutma süresiyle orantılı kupon faizini ifade etmekte olup, son kupon tarihinden valör tarihine kadar geçen gün sayısının kupon dönemi gün sayısına oranlanması suretiyle hesaplanır.

Örnek Eurobondumuzun satın alınması sırasında yatırımcı tarafından 1.500 ABD Doları işlemiş faiz ödendiğini varsayalım. Yatırımcı daha sonra ilk kupon döneminde 3.250 ABD Doları tahsil edecektir.

Ancak tahsil edilen 3.250 ABD Dolarının tamamı ekonomik anlamda faiz geliri olarak değerlendirilemez. Çünkü bunun 1.500 ABD Dolarlık kısmı yatırımcı tarafından satın alma sırasında satıcıya ödenmiştir.

Bu durumda, yalnızca işlemiş faiz dikkate alındığında ilk kupon döneminde değerlendirilecek tutar:

3.250 − 1.500 = 1.750 ABD Doları

olacaktır.

Böylece yatırımcının fiilen elde etmediği bir gelirin ikinci kez vergileme konusu yapılmasının önüne geçilmiş olur.

Kupon gelirlerinde beyan esası

Hazine tarafından yurt dışında ihraç edilen Eurobondlardan elde edilen kupon faizleri menkul sermaye iradı niteliğinde olup, bu gelirler üzerinden yapılan tevkifatın oranı sıfırdır. Bu nedenle yatırımcı bakımından kaynakta kesilen ve nihai vergi niteliği taşıyan bir stopaj söz konusu değildir. Verginin doğması ise doğrudan yıllık beyan esasına bağlanmıştır.

Bununla birlikte, elde edilen her kupon gelirinin tek başına beyan edilmesi gerekmez. Kupon faizleri, ancak ilgili yılda elde edilen tutarın belirlenen beyan sınırını aşması halinde beyana konu edilir. Bu sınır, Gelir Vergisi Kanunu'nun 103. maddesinde yer alan tarifenin ikinci gelir dilimindeki tutar (2026 yılı için 400.000 TL) olup, her yıl yeniden belirlenmektedir.

Önemli olan bir diğer husus, bu sınırın yalnızca Eurobond kupon gelirleri için ayrı olarak değil, yatırımcının aynı yıl içinde elde ettiği ve beyana tabi olan diğer menkul ve gayrimenkul sermaye iratları ile birlikte dikkate alınmasıdır. Yani beyan yükümlülüğünün doğup doğmadığı belirlenirken, kupon gelirleri tek başına değil, aynı kategoride değerlendirilen diğer gelir unsurları ile toplanarak sınır ile karşılaştırılır.

Bu toplam tutarın ilgili yıl için belirlenen sınırı aşması halinde, kupon gelirinin tamamı yıllık gelir vergisi beyannamesi ile beyan edilecektir. Sınırın altında kalınması halinde ise söz konusu gelirler için beyanname verilmesi gerekmez. Kupon faizinin döviz cinsinden olması nedeniyle, beyana esas tutar tahsil tarihindeki Merkez Bankası döviz alış kuru üzerinden Türk Lirasına çevrilerek hesaplanır.

Primli olarak satın alınan Eurobondlar

Eurobondlar her zaman nominal değerleri üzerinden işlem görmezler. Özellikle kupon oranının piyasa faizlerinin üzerinde olduğu dönemlerde yatırımcılar aynı nakit akımına ulaşabilmek için nominal değerin üzerinde bedeller ödeyebilmektedir.

Örnek Eurobondumuzun temiz fiyatının 108.000 ABD Doları olduğunu varsayalım. Bu durumda yatırımcı tarafından ödenen prim tutarı:

108.000 − 100.000 = 8.000 ABD Doları olacaktır.

Buradaki önemli husus, yatırımcının itfa tarihinde geri alacağı tutarın yine 100.000 ABD Doları olmasıdır. Başka bir ifadeyle yatırımcı tarafından ödenen 8.000 ABD Dolarlık ilave tutar itfada geri alınacak bir unsur değildir.

Bu ödeme esasen daha yüksek kupon getirisinden yararlanabilmek amacıyla yapılmaktadır. Bu nedenle söz konusu farkın ekonomik mahiyeti gelecekte tahsil edilecek kupon gelirleri ile ilişkilidir.

Prim tutarının kupon dönemleriyle ilişkilendirilmesi

Nominal değerin üzerinde ödenen tutarın nasıl dikkate alınacağı hususunda tebliğ açık bir çerçeve sunmaktadır. 257 Seri No.lu Gelir Vergisi Genel Tebliği'nin "Tahvil alış bedelinin itfa bedeli ve işlemiş faiz tutarının üzerinde olması" başlıklı bölümünde, satın alma bedelinin itfa bedeli ile varsa işlemiş faiz tutarının üzerinde olması, başka bir deyişle temiz fiyatın itfa bedelini aşması durumunda, fazla olan kısmın izleyen dönemlere ilişkin faiz kuponlarının maliyeti olarak dikkate alınacağı belirtilmiştir.

Bu düzenleme uyarınca nominal değeri aşan tutarın tamamı tek bir döneme yüklenmemekte, yatırımın kalan kupon dönemlerine yayılmaktadır.

Örnek Eurobondumuzun itfasına kadar 8 adet kupon ödemesi kaldığını varsayalım. Bu durumda her kupona düşen prim tutarı şu şekilde hesaplanacaktır:

8.000 / 8 = 1.000 ABD Doları

Dolayısıyla her kupon döneminde elde edilen ekonomik getiri hesaplanırken 1.000 ABD Dolarlık prim payı dikkate alınacaktır.

Buna göre satın alma sonrasında tahsil edilen ilk kupon döneminde hem alışta ödenen işlemiş faiz hem de o kupona isabet eden prim payı birlikte dikkate alınacaktır:

3.250 − 1.500 − 1.000 = 750 ABD Doları

Takip eden kupon dönemlerinde ise işlemiş faiz unsuru ortadan kalkacak, ancak ilgili kupona düşen 1.000 ABD Dolarlık prim payı dikkate alınmaya devam edecektir. İkinci kupon döneminde de tahsil edilecek tutar yine 3.250 ABD Doları olacağından net gelir:

3.250 − 1.000 = 2.250 ABD Doları olarak hesaplanacaktır.

Bu yaklaşım, tebliğde öngörülen "izleyen dönemlere ilişkin faiz kuponlarının maliyeti" anlayışının pratikteki yansımasıdır ve yatırımcının satın alma sırasında ödediği ilave bedel ile sonraki dönemlerde elde ettiği kupon gelirleri arasında ekonomik bir eşleştirme sağlamaktadır.

İskontolu olarak satın alınan Eurobondlar

Uygulamada daha az tartışılmakla birlikte, Eurobondların nominal değerlerinin altında satın alınması da mümkündür. Özellikle piyasa faiz oranlarının yükseldiği dönemlerde bazı Eurobondların önemli iskontolarla işlem gördüğü bilinmektedir.

Bu kez aynı Eurobondun, farklı piyasa koşullarında nominal değerinin altında, 94.000 ABD Doları temiz fiyatla satın alındığını varsayalım.

Bu durumda yatırımcı yalnızca kupon gelirlerinden faydalanmayacak, aynı zamanda kıymeti nominal değerinin altında satın almış olması nedeniyle ek bir getiri elde etme potansiyeline de sahip olacaktır.

İtfa tarihinde tahsil edilecek tutar 100.000 ABD Doları olacağından, alış bedeli ile itfa bedeli arasındaki fark:

100.000 − 94.000 = 6.000 ABD Doları olarak ortaya çıkacaktır.

Bu fark yalnızca kur hareketlerinden kaynaklanan bir unsur değildir. Yatırımcının nominal değerin altında yaptığı alımdan kaynaklanan ekonomik getiriyi ifade etmektedir.

Dolayısıyla iskontolu alınan Eurobondlarda, kupon gelirlerinin yanı sıra itfa tarihinde ortaya çıkan bu farkın da yatırımın toplam sonucunun bir parçası olarak değerlendirilmesi gerekir. İdarenin son dönemde verdiği görüşlerde de nominal değerin altında alınan Eurobondların itfasında ortaya çıkan bu farkın faiz geliri niteliğinde değerlendirildiği görülmektedir. Burada dikkat edilmesi gereken bir diğer nokta, itfada ortaya çıkan bu farkın vergilendirme yönteminin, değer artış kazancından farklı olmasıdır. İlgili tutarın faiz geliri olarak değerlendirilmesi nedeniyle, itfa gününün Merkez Bankası döviz alış kuru ile Türk Lirasına çevrilmesi gerekir. Alım tarihi ile itfa tarihi arasındaki fark döviz cinsinden bulunacağından ve alım tarihindeki tutar Türk Lirası olarak hesaba katılmayacağından, burada bir endeksleme yapılması söz konusu değildir.

İskontolu alınan Eurobondun satılması

İskontolu alınan bir Eurobond her zaman itfaya kadar elde tutulmayabilir.

Yatırımcının yukarıdaki örnekte olduğu gibi Eurobondu 94.000 ABD Dolarına satın aldığını ve daha sonra piyasadaki faiz düşüşü nedeniyle fiyatın 98.000 ABD Dolarına yükseldiğini varsayalım.

Yatırımcı kıymeti bu aşamada satarsa ekonomik olarak:

98.000 − 94.000 = 4.000 ABD Doları

getiri elde etmiş olacaktır.

Ancak burada ortaya çıkan gelir, artık itfa gelirinden değil satış işleminden kaynaklanmaktadır. Dolayısıyla söz konusu tutar, kupon gelirlerine ilişkin kurallardan farklı bir çerçevede değerlendirilmekte ve alım satım kazancının vergilendirilmesine ilişkin esaslara tabi olmaktadır.

Bu örnek, aynı ekonomik değerin farklı şekillerde elde edilmesinin farklı vergisel sonuçlar doğurabileceğini göstermektedir.

Ara dönemde satışta işlemiş faizin durumu

Eurobondun iki kupon tarihi arasında elden çıkarılması halinde dikkat edilmesi gereken bir başka husus, satış sırasında tahsil edilen işlemiş faizdir. Yatırımcı Eurobondu ara dönemde sattığında, alıcı yalnızca kıymetin piyasa değerini değil, son kupon tarihinden satış tarihine kadar oluşmuş işlemiş faizi de ödemektedir. Başka bir ifadeyle satıcı da tıpkı alışta olduğu gibi kirli bir fiyat üzerinden tahsilat yapmaktadır.

Burada dikkat çeken husus, alış aşamasında işlemiş faiz için öngörülen ayrıştırmanın satış aşaması bakımından aynı şekilde düzenlenmemiş olmasıdır. Tebliğde temiz alış fiyatı kavramı tanımlanmış olmakla birlikte, satış tarafında benzer bir ayrıştırmaya yer verilmemiştir.

Uygulamada, Eurobondun ara dönemde elden çıkarılması halinde tahsil edilen işlemiş faiz ayrı bir menkul sermaye iradı olarak değil, satış bedelinin bir unsuru olarak değer artış kazancının hesabında dikkate alınmaktadır.

Konuyu somutlaştırmak için, hiç kupon tahsil edilmeden gerçekleştirilen bir ara dönem satışını ele alalım. Nominal değeri 100.000 ABD Doları olan örnek Eurobondumuzun temiz fiyatla 99.000 ABD Dolarına satın alındığını ve alış sırasında 500 ABD Doları işlemiş faiz ödendiğini varsayalım. Bu durumda kirli alış bedeli 99.500 ABD Doları olmaktadır.

Yatırımcının bu kıymeti henüz hiçbir kupon tahsil etmeden ara dönemde sattığını ve satış anında temiz fiyatın 100.500 ABD Doları, tahsil edilen işlemiş faizin ise 2.000 ABD Doları olduğunu kabul edelim. Bu durumda satış anında elde edilen kirli bedel 102.500 ABD Doları olacaktır.

Değer artış kazancının hesabında satış bedeli olarak, tahsil edilen kirli tutarın tamamı, yani içindeki 2.000 ABD Dolarlık işlemiş faiz de dahil olmak üzere 102.500 ABD Doları dikkate alınacaktır. Alış maliyeti olarak ise temiz alış fiyatı olan 99.000 ABD Doları esas alınacaktır. Buna göre kazanç:

102.500 − 99.000 = 3.500 ABD Doları olarak ortaya çıkacaktır.

Görüldüğü üzere bu tutarın içinde hem kıymetin gerçek fiyat artışı hem de satışta tahsil edilen işlemiş faiz birlikte yer almakta ve tamamı değer artış kazancı olarak değerlendirilmektedir. Bununla birlikte, satış sırasında tahsil edilen işlemiş faizin ekonomik niteliği itibarıyla faiz sayılıp sayılmayacağı hususu teorik olarak tartışmaya açık olup, konuya ilişkin açık bir idari düzenleme bulunmamaktadır.

Alım satım kazancında enflasyon etkisi ve endeksleme

Eurobondların vadesinden önce elden çıkarılması halinde elde edilen kazanç veya zararın belirlenmesinde yalnızca döviz bazındaki alış ve satış fiyatlarına bakılması yeterli değildir.

Vergisel hesaplama Türk Lirası bazında yapılmaktadır. Bu nedenle satış tarihinde elde edilen TL tutarı ile alış tarihindeki maliyetin TL karşılığı karşılaştırılmaktadır. Ayrıca mevzuatta yer alan şartların gerçekleşmesi halinde alış maliyetinin Yİ-ÜFE artış oranı dikkate alınarak endekslenmesi de mümkün olabilmektedir.

Örneğin yatırımcının alış maliyetinin TL karşılığının 3.000.000 TL, satış tarihinde ise satış bedelinin TL karşılığının 4.800.000 TL olduğunu varsayalım. Alış ve satış tarihleri arasındaki dönemde Yİ-ÜFE artışının mevzuatta öngörülen şartları sağladığını ve maliyetin 3.000.000 TL'den 4.100.000 TL'ye endekslendiğini kabul edelim.

Bu durumda vergisel kazanç:

4.800.000 − 4.100.000 = 700.000 TL

olarak hesaplanacaktır.

Görüldüğü üzere endeksleme uygulaması enflasyon nedeniyle ortaya çıkan nominal artışın tamamının vergileme konusu yapılmasını önlemekte ve reel kazanca daha yakın bir sonuç elde edilmesini amaçlamaktadır.

Değerlendirme

Eurobond yatırımlarından elde edilen sonuçların doğru analiz edilebilmesi için yatırımın yalnızca kupon gelirlerinden ibaret olmadığı unutulmamalıdır. Bir Eurobond yatırımı; dönemsel kupon gelirleri, kıymetin vadesinden önce elden çıkarılması halinde doğan alım satım kazancı ve itfa tarihinde ortaya çıkan sonuç olmak üzere üç farklı gelir unsuru doğurabilmekte olup, bunların her biri kendi niteliği içerisinde değerlendirilmelidir.

Özellikle ikincil piyasada yapılan işlemlerde temiz fiyat, kirli fiyat, işlemiş faiz, prim ve iskonto unsurlarının doğru ayrıştırılması büyük önem taşımaktadır. Primli alımlarda nominal değerin üzerinde yapılan ödeme ile kupon gelirleri arasında, iskontolu alımlarda ise alış bedeli ile itfa bedeli arasındaki fark arasında güçlü bir ekonomik ilişki bulunmaktadır. İşlemiş faizin kupon alış bedeli, temiz fiyatın tahvilin alış bedeli olarak kabul edilmesi ve itfa bedelini aşan kısmın izleyen kupon dönemlerine yayılması esasları da bu ayrımın mevzuattaki karşılığını oluşturmaktadır.

Kupon gelirleri bakımından tevkifat oranının sıfır olması, tek başına bir vergisiz gelir anlamına gelmemektedir. Bu gelirler, ilgili yılda elde edilen ve beyana tabi diğer menkul ve gayrimenkul sermaye iratları ile birlikte belirlenen sınırı aşması halinde yıllık beyanname ile beyan edilmektedir. Dolayısıyla beyan yükümlülüğü, kupon gelirinin tek başına değil, aynı kapsamdaki diğer gelirlerle birlikte değerlendirilmesi sonucunda ortaya çıkmaktadır.

Bir diğer önemli husus, elde edilen gelirlerin döviz cinsinden değil Türk Lirası bazında hesaplanmasıdır. Bu noktada gelir unsurunun niteliği belirleyici olmaktadır. Faiz geliri sayılan kupon ödemeleri ile iskontolu alımlarda itfada doğan farkta, döviz cinsinden bulunan tutar yalnızca tahsil ya da itfa günündeki Merkez Bankası döviz alış kuru ile Türk Lirasına çevrilmekte ve bu gelirlerde endeksleme uygulanmamaktadır. Buna karşılık vadeden önce satıştan doğan değer artış kazancı, alış ve satış bedellerinin ilgili tarihlerdeki kurlarla Türk Lirasına çevrilmesi ve şartların oluşması halinde alış maliyetinin Yİ-ÜFE artış oranında endekslenmesi suretiyle hesaplanmaktadır.

Öte yandan, alış aşamasında işlemiş faiz için öngörülen ayrıştırmanın satış aşamasında aynı şekilde düzenlenmemiş olması, ara dönem satışlarında tahsil edilen işlemiş faizin değer artış kazancı içerisinde değerlendirilmesi sonucunu doğurmaktadır. Bu husus, uygulamada dikkate alınması gereken, ancak niteliği itibarıyla tartışmaya açık bir alan olarak öne çıkmaktadır.

Kanaatimizce Eurobond yatırımlarında sağlıklı bir vergi analizinin temel şartı, yatırımın tüm yaşam döngüsüne birlikte bakılmasıdır. Kupon gelirleri, itfa sonucu ve alım satım kazançları bir bütün olarak ve her biri kendi vergileme rejimi içerisinde değerlendirildiğinde, yatırımcının gerçek ekonomik getirisi daha doğru ortaya çıkmakta ve vergisel sonuçlar daha sağlıklı biçimde analiz edilebilmektedir.