VERGİ
HUKUKUNDA GİDERİN TİCARİ GEREKLİLİĞİ: VERGİ İDARESİ İŞLETMENİN HARCAMA
KARARININ YERİNDELİĞİNİ SORGULAYABİLİR Mİ?
Öz
Bu çalışma, ticari
kazancın tespitinde indirilebilecek genel giderler bakımından “ticari
gereklilik” ölçütünün sınırlarını incelemektedir. Temel tez, vergi idaresinin
işlemin gerçekliğini, ticari faaliyetle illiyet bağını, belgelendirmeyi ve özel
kanuni sınırlamaları denetleyebileceği; buna karşılık açık bir kanuni dayanak
bulunmadıkça işletmenin harcama tercihinin ekonomik yerindeliğini bağımsız bir
gider reddi sebebine dönüştüremeyeceğidir. GVK md. 40/1, KVK md. 6/2, VUK md. 3/B,
134 ve 227 hükümleri; Gelir İdaresi özelgeleri ve konuya temas eden yargı
kararları birlikte değerlendirilerek, gerçek mahiyet denetimi ile ticari
yerindelik denetimi arasında uygulanabilir bir ayrım önerilmektedir.
Anahtar kelimeler: genel gider, ticari gereklilik, illiyet bağı, gerçek mahiyet, ispat yükü, ticari yerindelik.
1.Giriş
Türk vergi hukukunda ticari kazancın tespitinde indirilebilecek giderlerin sınırları, vergi idaresinin denetim yetkisi ile işletmelerin ticari karar alma serbestisi arasındaki ilişkinin belirlenmesi bakımından önemli bir hukuki tartışma alanı oluşturmaktadır.
Özellikle reklam ve tanıtım, yönetim danışmanlığı, pazarlama, kurumsal iletişim, üyelik ve organizasyon giderleri gibi harcamalarda, giderin ticari faaliyetle ilişkili olup olmadığı ile harcamanın ekonomik açıdan gerekli, ölçülü veya isabetli olup olmadığı farklı değerlendirmelere konu olabilmektedir.
Bir işletmenin faaliyetleriyle bağlantılı olmakla birlikte zorunlu olmayan bir harcama gerçekleştirmesi, bu giderin vergi matrahından indirilmesine engel midir? Vergi idaresi, bir harcamanın ticari kazancın elde edilmesi veya sürdürülmesiyle ilişkisini araştırmanın ötesine geçerek, harcamanın tutarını ve ekonomik gerekliliğini de sorgulayabilir mi?
Sorunun yanıtı,
yalnızca giderin ticari faaliyetle bağlantısının bulunup bulunmadığına değil,
bu bağlantının hangi hukuki ölçütlerle değerlendirileceğine de bağlıdır.
Gelir Vergisi
Kanunu’nun (GVK) 40. maddesinin birinci fıkrasının (1) numaralı bendi, ticari
kazancın elde edilmesi ve idame ettirilmesi için yapılan genel giderlerin
indirilmesini kabul etmektedir.
Buna karşılık,
Gelir İdaresi Başkanlığı’nın (GİB) çeşitli özelgelerinde giderin ticari
kazancın elde edilmesi ve sürdürülmesiyle doğrudan ve açık bir illiyet bağının
bulunması, işin önemi ölçüsünde yapılması ve keyfî olmaması gibi şartların
vurgulandığı görülmektedir. Bazı özelgelerde keyfî olmama şartı, giderin
kazancın elde edilmesi için mecburi olması şeklinde açıklanmaktadır.
Bu yaklaşım,
kanunda yer alan ticari bağlantı şartının yorumlanması bakımından önemli
sorular doğurmaktadır.
Ticari kazancın
elde edilmesi ve idame ettirilmesi için yapılan bir harcamanın, aynı zamanda
mutlak anlamda zorunlu olması da gerekli midir ?
İdarenin ticari
gerekliliği değerlendirme yetkisi, işletmenin harcama kararının ekonomik
yerindeliğini inceleme yetkisini de içerir mi ?
Diğer taraftan
Vergi Usul Kanunu’nun (VUK) 3/B maddesi, vergilendirmede işlemlerin gerçek
mahiyetinin esas alınmasını öngörmekte; iktisadi, ticari ve teknik icaplara
aykırı veya normal ve mutat olmayan durumlar bakımından ispat yüküne ilişkin
özel bir kural getirmektedir.
Bu nedenle mesele, vergi idaresinin ticari harcamaları denetleyip denetleyemeyeceği şeklinde basitleştirilemez. Asıl sorun, idarenin denetiminin giderin hukuki niteliğini belirlemekten hangi noktada çıkarak işletmenin ticari kararının yerindeliğini değerlendirmeye dönüştüğüdür.
2.
Ticari Kazancın Tespitinde Genel Giderlerin Hukuki Niteliği
2.1.
GVK md. 40/1 Hükmünün Kapsamı
GVK md. 40/1, safi
ticari kazancın tespitinde indirilebilecek giderler arasında aşağıdaki
düzenlemeye yer vermektedir:
“Ticari
kazancın elde edilmesi ve idame ettirilmesi için yapılan genel giderler.”
Kanun hükmü, genel
giderlerin indirilebilmesini ticari kazancın elde edilmesi ve sürdürülmesiyle
olan ilişkisine bağlamaktadır. Bu çerçevede hükmün lafzında, genel giderlerin
indirimi için harcamanın mutlaka gelir artışı yaratması, ekonomik açıdan en uygun
seçenek olması veya işletmenin faaliyetini sürdürebilmesi bakımından kaçınılmaz
bulunması gerektiğine ilişkin açık bir şart yer almamaktadır.
Bununla birlikte
söz konusu düzenleme, işletmenin gerçekleştirdiği bütün harcamaların
indirilebileceği anlamına da gelmemektedir. Bir giderin GVK md. 40/1 kapsamında
değerlendirilebilmesi için ticari kazancın elde edilmesi veya idame
ettirilmesiyle bağlantısının bulunması gerekir. Harcamanın gerçekliği, vergisel
niteliği, belgelendirilmesi ve diğer kanuni hükümler de ayrıca
değerlendirilmelidir.
Öte yandan bir
harcamanın ticari faaliyetle bağlantılı olması, doğrudan dönem gideri olarak
indirilebileceği anlamına gelmez. Harcamanın niteliğine göre maliyete eklenmesi
veya aktifleştirilmesi gerekebilir. Dolayısıyla GVK md. 40/1, ticari bağlantıyı
esas alan genel bir indirim hükmü olmakla birlikte, sınırsız bir gider indirim
hakkı sağlamamaktadır.
Kurumlar Vergisi Kanunu’nun 6. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca, safi kurum kazancının tespitinde Gelir Vergisi Kanunu’nun ticari kazanç hakkındaki hükümleri uygulanır. Bu nedenle GVK md. 40/1’de yer alan genel giderlere ilişkin düzenleme, KVK md. 6/2’deki atıf yoluyla kurumlar vergisi mükelleflerinin kurum kazancının tespitinde de uygulama alanı bulmaktadır.
2.2. Kanunun Sistematiği Açısından Ölçülülük Şartı
GVK 40. maddesinin
farklı bentlerinde bazı gider türleri için özel şartlar öngörülmüştür.
Örneğin GVK md. 40/4
kapsamında işle ilgili seyahat ve ikamet giderlerinin, yapılan işin önemi ve
genişliğiyle orantılı olması ve seyahat amacının gerektirdiği süreyle sınırlı
bulunması gerekmektedir.
Buna karşılık GVK md.
40/1’de bütün genel giderler bakımından aynı ifadeler kullanılmamıştır. Bu
farklılık, kanun koyucunun bazı harcamalar için açıkça ölçülülük şartı
getirmesinin, genel giderlerin tamamına benzer bir şartın uygulanıp
uygulanamayacağı konusunda önem taşıdığını göstermektedir. Bir görüşe göre
kanun koyucunun özel ölçülülük şartı öngördüğü gider türlerini ayrıca
düzenlemiş olması, aynı şartın GVK md. 40/1 kapsamındaki bütün giderlere
otomatik olarak uygulanmasını engeller. Buna karşı ileri sürülebilecek görüş
ise GVK md. 40/1’deki ticari kazancın elde edilmesi ve idame ettirilmesi
şartının zaten harcamanın niteliği, ticari amacı ve işletmenin faaliyetleriyle
ilişkisi bakımından değerlendirme yapılmasını gerektirdiğidir.
Bu ikinci
yaklaşıma göre GVK md. 40/4’teki özel düzenleme, GVK md. 40/1 kapsamında ticari
gereklilik değerlendirmesi yapılmasına bütünüyle engel değildir.
Burada dikkat
edilmesi gereken husus, genel giderin ticari faaliyetle bağlantısının
incelenmesi ile bütün genel giderlere kanunda açıkça öngörülmeyen bağımsız bir
tutar veya verimlilik sınırı uygulanmasının birbirinden ayrılmasıdır.
GVK md. 40/1’in yorumlanmasında harcamanın ekonomik koşulları dikkate alınabilir. Ancak bu değerlendirme, GVK md. 40/4’teki özel ölçülülük şartının bütün genel giderlere aynen uygulanması sonucunu doğurmamalıdır.
3.
Ticari Gereklilik Kavramı ve Gelir İdaresinin Yaklaşımı
3.1. İdarenin Genel Giderlere İlişkin Değerlendirme Ölçütleri
Gelir İdaresi Başkanlığı tarafından yayımlanan özelgeler incelendiğinde, genel giderlerin indiriminde yalnızca ticari faaliyetle bağlantının değil, bu bağlantının niteliğinin de önemsendiği görülmektedir.
Örneğin gemi inşası ve tamir bakım faaliyetlerinde, gemi sahibi müşteriler adına gelen armatör temsilcilerinin konaklama, yemek, haberleşme ve ulaşım giderlerine ilişkin bir özelgede, söz konusu harcamaların işle ilgili olması, işin önemi ölçüsünde yapılması, kişisel ihtiyaçlar kapsamında keyfî harcamalar niteliği taşımaması ve usulüne uygun biçimde tevsik edilmesi şartlarıyla gider olarak indirilebileceği belirtilmiştir. (18.10.2018 Tarih ve 42152853-125-E.15948 Sayılı Özelge)
İdarenin bu yaklaşımı, giderin yalnızca işletmenin kayıtlarında bulunmasını yeterli görmediğini; harcamanın ticari faaliyetiyle gerçek bağlantısının araştırılmasını esas aldığını göstermektedir.
Gelir İdaresinin daha yeni tarihli bir özelgesinde de genel giderin kazancın elde edilmesi ve idamesiyle illiyet bağının bulunması, işin mahiyeti ve genişliğiyle uygun olması, keyfî olmaması, gayri maddi bir kıymet iktisabına yol açmaması ve VUK’a uygun biçimde tevsik edilmesi gerektiği belirtilmiştir. Özelgede “keyfî olmama”, giderin kazancın elde edilmesi için mecburi olarak yapılması şeklinde açıklanmıştır (13.02.2023 Tarih ve 62030549-120[40-2018/1095]-199743 Sayılı Özelge).
Bu açıklamalar, idari yorumun GVK md. 40/1’deki genel ifadeyi belirli ölçütlerle somutlaştırdığını göstermektedir. Ancak söz konusu ölçütlerin kapsamı ve bunların kanun hükmüyle ilişkisi ayrıca tartışılmalıdır.
3.2. İdari Yaklaşımı Destekleyen Hukuki Görüş
İdarenin
yaklaşımını destekleyen görüşe göre GVK md. 40/1 hükmünde kullanılan ifade,
işletmenin yaptığı her harcamanın ticari kazancın elde edilmesiyle
ilişkilendirilmesine izin vermez.
Kanun yalnızca
ticari işletmenin gerçekleştirdiği giderlerden değil, ticari kazancın elde
edilmesi ve sürdürülmesi için yapılan giderlerden söz etmektedir. Bu nedenle
gider ile ticari faaliyet arasında objektif olarak değerlendirilebilir bir
illiyet bağı bulunmalıdır. Aksi durumda, işletme yönetiminin herhangi bir
harcamayı ticari faaliyet kapsamında değerlendirdiğini ileri sürmesi, vergi
matrahının tespitinde yeterli hale gelebilir. Bu görüşe göre vergi idaresinin,
giderin ekonomik gerekçesini, harcamanın niteliğini ve işin kapsamıyla
ilişkisini araştırması, kanuni indirim şartının uygulanmasının doğal
sonucudur.
Özellikle kişisel
tüketim niteliği taşıyan, işletme faaliyetleriyle bağlantısı yeterince
açıklanamayan veya ekonomik koşulları olağan dışı bulunan harcamalarda bu
değerlendirme önem kazanır. Dolayısıyla idarenin ticari gereklilik ölçütünü
uygulaması, her durumda işletmenin ticari kararına hukuka aykırı müdahale
olarak nitelendirilemez.
Bu görüşün güçlü yönü, GVK md. 40/1’deki ticari bağlantı şartının gerçek bir hukuki içerik taşımasını sağlamasıdır. Ancak bu yaklaşımın temel sorunu, ticari bağlantının araştırılması ile harcamanın ekonomik açıdan zorunlu olmasının aranması arasındaki sınırın belirlenmesidir.
3.3. İdari Yaklaşıma Karşı İleri Sürülebilecek Görüş
Karşı görüşe göre
GVK md. 40/1’de ticari kazancın elde edilmesi ve idame ettirilmesi için yapılan
genel giderlerden söz edilmesi, bütün harcamaların mutlak anlamda zorunlu
olması gerektiği şeklinde yorumlanamaz.
Ticari
işletmelerin faaliyetlerini sürdürebilmesi için gerçekleştirdiği harcamaların
önemli bir bölümü, işletmenin varlığını devam ettirmesi bakımından kaçınılmaz
değildir. Bir işletme reklam harcaması yapmadan faaliyet gösterebilir,
dışarıdan danışmanlık hizmeti satın almadan çalışmalarını sürdürebilir veya
belirli organizasyonları gerçekleştirmemeyi tercih edebilir. Ancak bu
harcamaların zorunlu olmaması, ticari amaçlarının ve işletmenin faaliyetleriyle
bağlantılarının bulunmadığı anlamına gelmez. Bu nedenle ticari gereklilik
kavramının mutlak zorunlulukla özdeşleştirilmesi, GVK md. 40/1 hükmünün
kapsamını daraltabilir. Ayrıca bir harcamanın işletme açısından ekonomik olarak
en doğru seçenek olup olmadığının değerlendirilmesi, ticari kazançla illiyet
bağının araştırılmasından farklıdır.
Örneğin bir
şirketin dışarıdan danışmanlık hizmeti satın almak yerine aynı çalışmayı kendi
personeliyle gerçekleştirebilecek olması, satın alınan hizmetin ticari
faaliyetle ilişkisini tek başına ortadan kaldırmaz.
Bu nedenle idarenin, harcamanın gerçekte işletmenin ticari faaliyetlerine hizmet edip etmediğini denetlemesi mümkündür. Ancak aynı harcamanın başka bir yöntemle daha düşük maliyetle gerçekleştirilebileceği düşüncesi, tek başına giderin reddedilmesi için yeterli bir hukuki gerekçe olarak kabul edilmemelidir.
3.4. Görüşlerin Değerlendirilmesi
Her iki yaklaşımın
birlikte değerlendirilmesi, ticari gereklilik kavramının iki ayrı boyutu
bulunduğunu göstermektedir.
Birincisi,
harcamanın işletmenin ticari faaliyetleriyle açıklanabilir bir ilişkisinin
bulunmasıdır.
İkincisi ise
harcamanın gerçekleştirilmesinin ekonomik açıdan zorunlu veya en uygun seçenek
olmasıdır.
GVK md. 40/1 hükmü
bakımından birinci boyutun vergisel incelemenin konusunu oluşturduğu
açıktır.
İkinci boyutun ise
kanunda öngörülmüş özel bir ölçüt bulunmadıkça bağımsız bir indirim şartı
olarak uygulanması tartışmalıdır.
Kanaatimizce
idarenin özelgelerinde kullanılan ticari gereklilik, illiyet bağı ve keyfî
olmama ölçütleri, harcamanın ticari faaliyetle gerçek bağlantısını belirlemek
amacıyla kullanıldıkları ölçüde kanun hükmüyle bağdaştırılabilir.
Buna karşılık bu
ölçütlerin, gerçekten gerçekleştirilmiş ve ticari faaliyetle bağlantısı ortaya
konulmuş bir giderin yalnızca zorunlu olmadığı veya daha ekonomik bir
alternatifin bulunduğu gerekçesiyle reddedilmesine dayanak yapılması, GVK md. 40/1’in
kapsamını tartışmalı biçimde daraltabilir.
Bu noktada mesele, ticari gereklilik ölçütünün uygulanıp uygulanmayacağı değil, söz konusu ölçütün hangi hukuki anlamda uygulanacağıdır.
4.
VUK md. 3/B Kapsamında Ticari İcaplara Uygunluk ve İspat Yükü
4.1. Gerçek Mahiyet İlkesinin Hukuki İşlevi
Vergi Usul
Kanunu’nun 3/B maddesine göre vergilendirmede vergiyi doğuran olayın ve bu
olaya ilişkin işlemlerin gerçek mahiyeti esastır.
Aynı maddede
gerçek mahiyetin, belirtilen sınırlamalar çerçevesinde, yemin hariç her türlü
delille ispatlanabileceği düzenlenmiştir. Ayrıca iktisadi, ticari ve teknik
icaplara uymayan veya olayın özelliğine göre normal ve mutat olmayan bir
durumun ileri sürülmesi halinde ispat yükünün bunu iddia eden tarafa ait olduğu
belirtilmiştir.
Bu hüküm, vergisel
değerlendirmenin işlemlerin yalnızca biçimsel görünümü üzerinden yapılmasını
engelleyen önemli bir düzenlemedir. Bir harcamanın muhasebe kayıtlarında yer
alması veya usulüne uygun fatura düzenlenmiş olması, söz konusu işlemin gerçek
mahiyetinin araştırılmasına engel değildir.
Örneğin
danışmanlık hizmeti adı altında düzenlenen faturaya konu hizmetin gerçekten
sunulup sunulmadığı, fatura düzenleyen kişinin hizmeti fiilen gerçekleştirip
gerçekleştirmediği ve hizmetin işletmenin faaliyetleriyle ilişkisi
incelenebilir.
Bununla birlikte VUK 3/B’nin gerçek mahiyet ilkesi, idarenin işletmenin bütün ticari kararlarını ekonomik verimlilik açısından yeniden değerlendirmesine yönelik genel bir yetki olarak da kabul edilmemelidir. Gerçek mahiyetin araştırılması ile harcama kararının ekonomik isabetinin değerlendirilmesi farklı inceleme alanlarıdır.
4.2.
İdarenin Denetim Yetkisinin Geniş Yorumlanmasını Destekleyen Görüş
VUK md. 3/B’nin
geniş yorumlanmasını destekleyen görüşe göre, ticari icaplara uygunluk
değerlendirmesi yalnızca işlemin fiilen gerçekleşip gerçekleşmediğinin
araştırılmasıyla sınırlı değildir.
Bir işlemin
ekonomik koşulları, gerçek mahiyetinin anlaşılmasında önem taşıyabilir.
Örneğin bir
işletmenin faaliyet hacmiyle açıklanması güç bir tutarda hizmet bedeli ödemesi,
söz konusu hizmetin kapsamının, taraflarının ve ekonomik gerekçesinin
araştırılmasını haklı kılabilir.
Benzer şekilde
harcamanın işletmenin faaliyet konusu veya organizasyon yapısıyla
açıklanamaması, ticari bağlantının ayrıca değerlendirilmesini gerektirebilir.
Bu görüşe göre ticari icaplara uygunluk, yalnızca biçimsel bir ispat meselesi
değil, olayın gerçek ekonomik niteliğinin belirlenmesinde kullanılabilecek bir
değerlendirme unsurudur. Dolayısıyla vergi idaresinin harcamanın ticari
gerekçesini sorgulaması, her durumda ticari yerindelik denetimi yapıldığı
anlamına gelmez.
Bu yaklaşımın güçlü yönü, VUK md. 3/B’nin işlemin gerçek mahiyetini araştırmaya yönelik işlevini korumasıdır. Ancak yaklaşımın kapsamı sınırsız değildir.
4.3. Ticari İcaplara Uygunluğun Bağımsız Gider Reddi Sebebi Olamayacağı Yönündeki Görüş
Karşı görüşe göre
VUK md. 3/B, vergiyi doğuran olayın ve işlemlerin gerçek mahiyetinin
belirlenmesine ve ispatına ilişkin bir düzenlemedir. Buna karşılık bir giderin
ticari kazancın tespitinde indirilebilir olup olmadığının maddi hukuk
bakımından temel dayanağı GVK md. 40 ve
ilgili diğer vergi hükümleridir.
Bu nedenle VUK md.
3/B’deki ticari icaplara uygunluk ölçütünden hareketle, GVK md. 40/1’de açıkça bulunmayan genel bir ekonomik
verimlilik şartı oluşturulması hukuken tartışmalıdır.
Bir işletmenin
yüksek tutarda reklam bütçesi ayırması veya ekonomik açıdan başarısız bir
danışmanlık hizmeti satın alması, harcamanın yapıldığı tarihte ticari
faaliyetle ilişkisinin bulunmadığını kendiliğinden göstermez. Ticari hayatın
doğasında risk, belirsizlik ve farklı karar alma yöntemleri bulunmaktadır.
İşletmelerin bütün ticari kararlarının sonradan ekonomik açıdan başarılı
olduğunun kanıtlanması, GVK md. 40/1 hükmünde açıkça öngörülen bir indirim
şartı değildir.
Bu nedenle ticari icaplara uygunluk değerlendirmesi, işlemin gerçek mahiyetini ve giderin ticari faaliyetle ilişkisini açıklamaya hizmet etmelidir. Ancak harcama kararının ekonomik olarak isabetsiz bulunması, işlemin gerçekliğinin veya ticari bağlantısının bulunmadığı sonucuna otomatik olarak dönüştürülmemelidir.
4.4. Vergi Usul Kanunu 3/B Bakımından Değerlendirme
Vergi Usul Kanunu
(VUK) md. 3/B’nin uygulanmasında iki aşamalı bir değerlendirme yapılması
gerekir.
İlk aşamada
işlemin gerçek mahiyeti belirlenmelidir. Bu kapsamda harcamanın gerçekliği,
tarafları, kapsamı, tutarı ve ekonomik koşulları incelenebilir.
İkinci aşamada ise
gerçek mahiyeti belirlenen işlemin ilgili maddi vergi hükümleri karşısındaki
durumu değerlendirilmelidir.
Bu ikinci aşamada
GVK md. 40/1, özel indirim yasakları, maliyet ve aktifleştirme hükümleri ile
olayın niteliğine göre diğer kanuni düzenlemeler uygulanmalıdır.
VUK md. 3/B
kapsamında yapılan ekonomik inceleme, işlemin gerçek mahiyetini ortaya
koyabilir. Ancak bir harcamanın indirilemeyeceği sonucuna ulaşılması için
ilgili maddi vergi hukuku hükmüyle bağlantının kurulması gerekir.
Bu ayrım, ispat
hukukuna ilişkin bir düzenlemenin kanunda açıkça öngörülmeyen bağımsız bir
indirim yasağına dönüştürülmesini önlemek bakımından önemlidir.
Bununla birlikte söz konusu değerlendirme, idarenin ticari bağlantı ve gerçek mahiyet konusunda inceleme yapmasını engellemez. İdarenin ekonomik koşulları araştırması ile yalnızca ekonomik açıdan daha uygun bir alternatif bulunduğu gerekçesiyle gideri reddetmesi aynı hukuki işlem değildir.
5. Harcamanın Ekonomik Başarısızlığı Giderin Vergisel Niteliğini Değiştirir mi ?
Ticari gereklilik
kavramının değerlendirilmesinde önemli konulardan biri de harcamadan beklenen
ekonomik sonucun gerçekleşmemesidir.
Bir işletme yeni
pazara giriş amacıyla reklam kampanyası düzenleyebilir ancak hedeflediği satış
artışını sağlayamayabilir. Benzer şekilde organizasyonel süreçlerini
geliştirmek amacıyla danışmanlık hizmeti satın alabilir ancak hizmetin
sonuçlarından beklediği faydayı elde edemeyebilir. Bu durumlarda harcamanın
ekonomik başarısı ile vergisel niteliğinin birbirinden ayrılması gerekir.
GVK md. 40/1
hükmünde, genel giderlerin indirilebilmesi için harcamanın mutlaka gelir artışı
veya ölçülebilir ekonomik fayda yaratması gerektiğine ilişkin açık bir şart
bulunmamaktadır. Ancak giderin ticari kazancın elde edilmesi ve idame
ettirilmesiyle ilişkisinin ortaya konulması gerekmektedir.
İdarenin
yaklaşımını destekleyen görüşe göre bir harcamadan ekonomik fayda
sağlanamaması, harcamanın gerçek ticari amacının araştırılmasında dikkate
alınabilecek bir unsur olabilir. Özellikle harcamanın kapsamının veya
niteliğinin yeterince açıklanamadığı durumlarda, ekonomik sonucun bulunmaması
diğer somut bulgularla birlikte değerlendirmeye alınabilir.
Buna karşı görüş
ise ticari faaliyetlerin risk içerdiğini ve işletmelerin gerçekleştirdikleri
bütün harcamalardan bekledikleri sonucu elde etmelerinin mümkün olmadığını
vurgulamaktadır. Bu görüşe göre bir harcamanın sonradan başarısız olması,
yapıldığı tarihte mevcut olan ticari amacın ve faaliyetle bağlantının
kendiliğinden ortadan kalkmasına neden olmaz.
Kanaatimce ikinci
yaklaşım, GVK md. 40/1 hükmünün lafzıyla daha uyumludur.
Bir giderin vergisel niteliği değerlendirilirken, harcamanın yapıldığı dönemdeki ticari amacı, gerçek mahiyeti ve kanuni şartları esas alınmalıdır. Beklenen ekonomik sonucun gerçekleşmemesi tek başına giderin ticari faaliyetle ilgisiz olduğunu göstermemelidir. Ancak harcamanın gerçekliği veya ticari faaliyetle bağlantısı konusunda başka somut sorunların bulunması halinde, ekonomik sonuçlar bu hususların değerlendirilmesinde dikkate alınabilir. Dolayısıyla ticari başarısızlık, bağımsız bir gider reddi nedeniyle işlemin gerçek mahiyetinin araştırılmasında dikkate alınabilecek olgu olarak birbirinden ayrılmalıdır.
6. Harcama Tutarının Yüksekliği ve Ekonomik Ölçülülük
Giderin ticari
gerekliliğinin değerlendirilmesinde harcama tutarının işletmenin faaliyet
hacmiyle karşılaştırılması da gündeme gelebilmektedir. Örneğin yüksek tutarda
reklam veya danışmanlık harcaması yapan bir işletmenin, aynı hizmeti daha düşük
bedelle temin etmesinin mümkün olduğu ileri sürülebilir. Ancak bir harcamanın
yüksek bedelle gerçekleştirilmiş olması ile ticari faaliyetle ilişkisinin
bulunmaması aynı anlama gelmemektedir.
İşletmelerin
faaliyet gösterdikleri sektörler, ticari hedefleri, rekabet koşulları ve büyüme
stratejileri birbirinden farklıdır. Bu nedenle bir harcamanın büyüklüğü,
yalnızca işletmenin mevcut cirosuyla veya benzer işletmelerin harcamalarıyla
karşılaştırılarak değerlendirilemez.
Bununla birlikte
harcama tutarının olağan ticari koşullarla açıklanamayacak ölçüde yüksek
olması, işlemin gerçek mahiyetinin araştırılması bakımından önem taşıyabilir.
Bu noktada üç farklı hukuki durum birbirinden ayrılmalıdır.
İlk olarak, vergi
kanunlarında belirli giderler bakımından açık tutar veya oran sınırlamaları
öngörülebilir. Bu durumda ilgili kanuni hükümler uygulanır.
İkinci olarak,
ilişkili kişiler arasındaki işlemlerde Kurumlar Vergisi Kanunu’nun 13.
maddesinde yer alan transfer fiyatlandırması yoluyla örtülü kazanç dağıtımı
hükümleri kapsamında emsallere uygunluk denetimi yapılabilir.
Üçüncü olarak ise
özel bir tutar sınırlaması bulunmayan bir giderin ekonomik koşulları, gerçek
mahiyetinin ve ticari faaliyetle ilişkisinin araştırılmasında dikkate
alınabilir.
Ancak üçüncü
durumda idarenin, giderin tutarını ekonomik açıdan yüksek bulması ile gideri
hukuken kabul edilemez sayması arasında ayrıca bir gerekçelendirme yapılması
gerekir.
Harcamanın yüksekliği, işlemin gerçek mahiyetinin araştırılmasına neden olabilir. Buna karşılık giderin reddedilmesi, ilgili vergi hükmünün şartlarının somut olayda gerçekleştiğinin ortaya konulmasını gerektirir. Özel kanuni bir sınırlamanın bulunmadığı durumlarda, idarenin işletmenin ticari tercihi yerine kendi uygun gördüğü harcama tutarını esas alması, GVK md. 40/1 hükmü bakımından tartışmalı bir müdahale oluşturabilir.
7. Giderin Gerçekliği, Belgelendirilmesi ve İspat Yükünün Sınırları
Giderin ticari
faaliyetle bağlantısının bulunması, işlemin gerçekliğinin ve
belgelendirilmesinin ayrıca araştırılmasına engel değildir.
VUK 227. maddesi
uyarınca, Kanun’da aksine hüküm bulunmadıkça üçüncü kişilerle olan işlem ve
ilişkilere ait kayıtların tevsik edilmesi zorunludur.
Bu çerçevede
giderin usulüne uygun belgelerle desteklenmesi önem taşımaktadır.
Ancak bir giderin
belgelendirilmesi ile giderin gerçek mahiyetinin ortaya konulması aynı şey
değildir.
Örneğin
danışmanlık hizmetine ilişkin fatura bulunması, söz konusu hizmetin gerçekten
sunulduğunu her durumda tek başına kanıtlamayabilir. Bununla birlikte
hizmetin gerçekliğinin hangi belgelerle destekleneceği, hizmetin niteliğine
göre farklılık gösterebilir. Bir danışmanlık hizmeti yazılı raporla
sonuçlanabileceği gibi toplantı, eğitim, stratejik değerlendirme veya farklı
çalışma yöntemleriyle de gerçekleştirilebilir. Bu nedenle belirli bir
hizmet türü için kanunda açıkça öngörülmeyen standart bir çıktı zorunluluğunun
bütün hizmetlere uygulanması isabetli olmayacaktır. Önemli olan işlemin
gerçekliğinin ve ticari faaliyetle bağlantısının, hizmetin niteliğine uygun
delillerle ortaya konulabilmesidir.
Diğer taraftan VUK
md. 3/B kapsamında ispat yükü değerlendirilirken, ticari icaplara aykırılığı
veya normal ve mutat olmayan bir durumu hangi tarafın ileri sürdüğü de dikkate
alınmalıdır. Bu nedenle ispat yükünün her durumda ve koşulsuz biçimde
mükellefe ait olduğu söylenemez.
Vergi idaresinin bir işlemin görünürdeki niteliğinin gerçeği yansıtmadığını ileri sürmesi halinde bu değerlendirmesini somut tespitlerle desteklemesi gerekir. Mükellefin de indirim konusu yaptığı giderin gerçekliğini ve ticari faaliyetle ilişkisini ortaya koyabilmesi önem taşımaktadır. Bu açıdan giderin ticari faaliyetle bağlantısını açıklayan ekonomik gerekçeler ile işlemin gerçekten gerçekleştiğini ortaya koyan belgeler birbirini tamamlayan ancak farklı hukuki işlevleri bulunan unsurlardır.
8. Vergi İdaresinin Denetim Yetkisinin Sınırları Bakımından Hukuki Değerlendirme
GVK 40/1, VUK 3/B
ve 134. maddeleri, GİB’in özelgeleri birlikte değerlendirildiğinde, idarenin
giderler üzerindeki denetim yetkisinin kapsamının belirlenmesi için üç aşamalı
bir hukuki ayrım önerilebilir.
Birinci aşama:
İşlemin gerçekliğinin incelenmesi
Vergi idaresi,
gider olarak dikkate alınan işlemin gerçekten gerçekleşip gerçekleşmediğini,
malın teslim edilip edilmediğini, hizmetin sunulup sunulmadığını, işlemin
taraflarını ve belgelendirilmesini araştırabilir.
Bu inceleme, VUK md.
3/B ve vergi incelemesine ilişkin hükümler çerçevesinde yapılabilir.
İkinci aşama:
Giderin vergisel niteliğinin belirlenmesi
İdare, harcamanın
ticari faaliyetle bağlantısını, gider veya maliyet unsuru olarak dikkate
alınması gerekip gerekmediğini, özel indirim yasaklarını ve ilgili kanuni
sınırlamaları değerlendirebilir.
Bu aşamada GVK md.
40/1’deki ticari bağlantı şartı gerçek bir hukuki ölçüt olarak
uygulanmalıdır.
İşletmenin
gerçekleştirdiği her harcamanın, yalnızca ticari işletme tarafından yapılmış
olması nedeniyle indirilebilir kabul edilmesi mümkün değildir.
Üçüncü aşama:
Ticari kararın ekonomik yerindeliğinin değerlendirilmesi
Bu aşama,
işletmenin gerçekleştirdiği harcamanın yerine başka bir harcama yapmasının daha
ekonomik, daha verimli veya daha başarılı sonuçlar doğurup doğurmayacağının
değerlendirilmesini ifade etmektedir.
Örneğin bir
danışmanlık hizmetinin dışarıdan satın alınması yerine şirket personeli
tarafından gerçekleştirilmesinin daha uygun olup olmayacağı veya aynı reklam
faaliyetinin daha düşük bütçeyle yürütülüp yürütülemeyeceği bu
kapsamdadır.
İlk iki aşama,
vergi idaresinin kanuni denetim yetkisiyle doğrudan ilişkilidir.
Üçüncü aşamada ise
farklı bir değerlendirme yapılması gerekir.
Vergi idaresi,
ekonomik koşulları işlemin gerçekliğini ve ticari faaliyetle bağlantısını
belirlemek için inceleyebilir. Bununla birlikte işletmenin farklı bir ticari
tercih yapmasının daha ekonomik veya daha verimli olabileceği yönündeki
değerlendirme, kanunda özel bir dayanak bulunmadıkça, tek başına giderin
reddedilmesi için yeterli görülmemelidir.
Burada ekonomik
yerindelik değerlendirmesi ile kanuni şartlara uygunluk denetimi birbirinden
ayrılmalıdır.
İşletmenin ticari karar alma serbestisi, vergisel denetimin tamamen dışında kalan bir alan oluşturmaz. Ancak vergi idaresinin denetim yetkisi de işletmenin bütün ticari kararlarının ekonomik isabetini yeniden belirleme yetkisi olarak kabul edilmemelidir.
9. Kanunilik, Gerekçelendirme ve Ölçülülük Sınırı
Vergi idaresinin
inceleme yetkisi VUK md. 134 kapsamında ödenmesi gereken vergilerin doğruluğunu
araştırma, tespit etme ve sağlama amacına yöneliktir. Bu yetki, giderin
gerçekliği ile maddi vergi kanunlarındaki indirim şartlarının denetlenmesini
kapsar; ancak inceleme elemanına kanunda bulunmayan yeni bir gider yasağı ihdas
etme yetkisi vermez.
Vergilendirmede
kanunilik ilkesi nedeniyle gider reddinin, yalnızca “yüksek”, “gereksiz” veya
“verimsiz” gibi soyut nitelemelere değil, somut olay ve uygulanabilir kanun
hükmüne bağlanması gerekir. Harcamanın olağan dışılığı incelemeyi ve daha güçlü
açıklama talebini haklı kılabilir; fakat olağan dışılık tek başına nihai hukuki
sonuç değildir.
Bu nedenle bir
gider reddi gerekçesinde en az dört unsur görünür olmalıdır:
(i)
Maddi olay ve deliller,
(ii)
Giderin gerçekliği veya
ticari bağlantısı yönünden tespit edilen somut eksiklik,
(iii)
Uygulanan maddi vergi
hükmü,
(iv)
Bu hüküm ile matrah farkı
arasındaki bağlantı.
Bu zincirin
kurulmaması, gerçek mahiyet denetiminin ticari yerindelik değerlendirmesine
dönüşmesi riskini artırır.
Somut olaylarda
aşağıdaki sıra izlenebilir:
1. Gerçekleşme
testi: Mal teslim edilmiş veya hizmet fiilen sunulmuş mudur ?
2. Ticari amaç ve
illiyet testi: Harcama, yapıldığı tarihte işletmenin faaliyeti, organizasyonu
veya gelir yaratma/koruma amacıyla makul biçimde açıklanabiliyor mu ?
3. Dönemsellik ve
nitelik testi: Tutar doğrudan gider mi, maliyet unsuru mu, aktifleştirilecek
bir kıymet mi; doğru dönemde mi dikkate alınmıştır ?
4. Özel sınırlama
testi: KKEG, istisna kazançla bağlantı, finansman gider kısıtlaması, transfer
fiyatlandırması veya başka bir özel hüküm uygulanıyor mu ?
5. Tevsik ve delil
testi: Fatura yanında sözleşme, sipariş, teslim/tamamlanma kanıtı, rapor,
yazışma, toplantı kaydı, çıktı veya faydalanma göstergeleri mevcut mu ?
6. Yerindelik
sınırı: Ret gerekçesi hukuki şart eksikliğine mi dayanıyor, yoksa yalnızca daha
ucuz veya daha başarılı bir alternatif bulunduğu düşüncesine mi ?
Bu testte ilk beş adım vergisel denetimin meşru alanını somutlaştırır. Altıncı adım ise incelemenin hukuki uygunluk denetiminden ekonomik yerindelik denetimine kayıp kaymadığını kontrol eder.
10. Sonuç
Türk vergi
hukukunda giderin ticari gerekliliği konusunda ortaya çıkan temel hukuki sorun,
ticari faaliyetle bağlantı şartının hangi kapsamda değerlendirilmesi
gerektiğidir.
GVK md. 40/1
hükmü, ticari kazancın elde edilmesi ve idame ettirilmesi için yapılan genel
giderlerin indirilmesini kabul etmektedir.
Buna karşılık
hükümde genel giderlerin mutlaka gelir artışı yaratması, işletmenin faaliyetini
sürdürebilmesi için kaçınılmaz olması veya mevcut alternatifler arasında
ekonomik açıdan en uygun tercih olarak belirlenmesi gerektiğine ilişkin açık
bir şart bulunmamaktadır.
Gelir İdaresi
Başkanlığı’nın özelgelerinde ise giderin ticari faaliyetle doğrudan ve güçlü
bir illiyet bağı bulunması, işin önemi ölçüsünde yapılması ve keyfî olmaması
gibi ölçütler kullanılmaktadır. Bazı özelgelerde keyfî olmama kavramı
zorunlulukla ilişkilendirilmektedir.
Bu yaklaşım, GVK
md. 40/1 hükmündeki ticari bağlantı şartının uygulanması bakımından önem
taşımaktadır.
Ancak ticari
gerekliliğin mutlak zorunlulukla özdeşleştirilmesi, kanunda açıkça yer almayan
ek bir indirim şartı oluşturulması sonucunu doğurabilir.
Diğer taraftan VUK
md. 3/B kapsamında vergiyi doğuran olayın gerçek mahiyetinin araştırılması ve
ticari icaplara uygunluğun değerlendirilmesi mümkündür.
Bu nedenle
idarenin giderin ekonomik koşullarını inceleme yetkisinin bulunmadığı
söylenemez.
Bununla birlikte
VUK md. 3/B’de yer alan gerçek mahiyet ve ispat hükümlerinin, GVK md. 40/1’de
öngörülmeyen bağımsız bir ekonomik verimlilik şartı oluşturacak şekilde
uygulanması hukuken tartışmalıdır.
Danıştay’ın
incelenen örnek kararları da giderin gerçekliği, belgelendirilmesi, ticari
faaliyetle bağlantısı ve hukuki niteliğinin vergisel incelemenin konusu
olduğunu göstermektedir.
Ancak söz konusu
kararların, gerçekleştiği ve ticari faaliyetle bağlantısı tartışmasız bir
harcamanın yalnızca ekonomik açıdan gereksiz veya isabetsiz bulunduğu
gerekçesiyle reddedilebileceği yönünde genel bir ilke ortaya koyduğu
söylenemez.
Kanaatimce giderin
ticari gerekliliği değerlendirilirken aşağıdaki ayrım esas alınmalıdır:
Bir harcamanın
ticari faaliyetle bağlantısının bulunup bulunmadığı, vergi hukukunun konusudur.
Buna karşılık aynı ticari amaca ulaşmak için işletmenin tercih ettiği yöntemin
ekonomik açıdan en doğru yöntem olup olmadığı, kanunda özel bir düzenleme
bulunmadıkça, bağımsız bir vergi matrahı düzeltme ölçütü olarak kabul
edilmemelidir.
Bu yaklaşım, vergi
idaresinin gerçek mahiyeti araştırma ve giderin hukuki niteliğini belirleme
yetkisini ortadan kaldırmamaktadır. Aksine, idarenin denetim yetkisinin hukuki
sınırlarını belirlemektedir. Nitekim bir harcamanın gerçek dışı olması, ticari
faaliyetle bağlantısının bulunmaması veya özel bir indirim yasağı kapsamında
yer alması halinde giderin reddedilmesi mümkündür. Ancak gerçekten
gerçekleştirilmiş, ticari faaliyetle ilişkisi ortaya konulmuş ve özel bir
kanuni sınırlamaya tabi olmayan bir harcamanın yalnızca farklı bir ticari
tercihin daha ekonomik olabileceği düşüncesiyle reddedilmesi, GVK md. 40/1
hükmünün kapsamı bakımından tartışmalı olacaktır.
Sonuç olarak,
vergi idaresinin ticari harcamaların gerçekliğini, ekonomik mahiyetini ve
ticari kazançla ilişkisini inceleme yetkisi, açık bir kanuni dayanak
bulunmadıkça işletmenin ticari tercihlerini bağımsız bir ekonomik yerindelik
denetimine tabi tutma yetkisi olarak yorumlanmamalıdır.
Bu ayrım, hem vergilendirmede kanunilik ilkesinin korunması hem de işletmelerin ticari karar alma serbestisi ile vergi idaresinin denetim yetkisi arasında hukuken öngörülebilir bir sınır oluşturulması bakımından önem taşımaktadır.