Gayrimaddi
Haklarda Değerden Getiriye: Değerleme ve Transfer Fiyatlandırmasında Ekonomik
Tutarlılık
Özet
Marka, patent, yazılım,
teknoloji ve know-how gibi gayrimaddi hakların ekonomik öneminin artması,
finansal değerleme ile transfer fiyatlandırması analizlerini giderek daha fazla
ortak bir zeminde buluşturmaktadır. Bununla birlikte, bir gayrimaddi hakkın ekonomik
değerinin belirlenmesi ile bu haktan doğan getirilerin ilişkili taraflar
arasında emsallere uygun biçimde dağıtılması farklı yaklaşımları gündeme
getirebilmektedir.
Finansal değerleme,
belirli bir gayrimaddi hakka atfedilebilen gelecekteki ekonomik faydaların
belirli varsayımlar çerçevesinde ölçülmesine odaklanırken; transfer
fiyatlandırması, bu hakla bağlantılı ilişkili taraf işlemlerinin ekonomik
niteliğini ve tarafların gerçekleştirdikleri faaliyetler, kullandıkları
varlıklar ve üstlendikleri riskler karşılığında elde etmeleri gereken emsallere
uygun getirileri değerlendirmektedir. Bu nedenle değerleme sonucunda ulaşılan
ekonomik değer ile ilişkili taraf işlemlerine ilişkin emsallere uygun
bedellerin doğrudan örtüşmesi beklenmemelidir.
Hukuki
Sahiplik, Ekonomik Katkı ve Getiriye Hak Kazanma
Transfer fiyatlandırması
ve gayri maddi haklar açısından “hukuki sahip (legal owner)”, gayri maddi hak
üzerinde hukuken mülkiyet veya koruma hakkına sahip olan kişi/şirkettir. Örneğin
bir grubun marka, patent, teknoloji veya yazılımının tescili Bir Şirket adına
ise, hukuki sahip söz konusu şirkettir.
OECD Transfer
Fiyatlandırması Rehberine göre; gayri maddi haktan kaynaklanan ekonomik
getirilerin tamamı; kendiliğinden hukuki hak sahibine ait olmamaktadır. Transfer
fiyatlandırması bakımından tarafların gerçekleştirdiği fonksiyonların,
kullandıkları varlıkların ve üstlendikleri risklerin; bu kapsamda gayrimaddi
hakların geliştirilmesi, iyileştirilmesi, sürdürülmesi, korunması ve ekonomik
olarak kullanılmasına ilişkin DEMPE (development,
enhancement, maintenance, protection ve exploitation)
fonksiyonlarının değerlendirilmesi gerekir. Benzer şekilde, gayrimaddi hakkın
değerine katkıda bulunan bir işletme her durumda hak üzerinde ekonomik veya
hukuki sahiplik kazanmaz.
Bununla birlikte DEMPE
analizi, toplam gayrimaddi hak değerinin taraflar arasında dağıtılmasında
kullanılabilecek mekanik bir paylaşım anahtarı değildir. Önemli olan yalnızca
hangi tarafın hangi faaliyeti gerçekleştirdiğinin tespiti değil; söz konusu faaliyetlerle
ilgili kararların kim tarafından alındığı, ekonomik açıdan önemli riskleri
hangi tarafların kontrol ettiği, kullanılan varlıklar ve tarafların sözleşmesel
hakları ile fiilî davranışlarının birbirini destekleyip desteklemediğidir.
Finansal
Değerlemenin Transfer Fiyatlandırması Açısından Okunması
Bir markanın küresel
ekonomik değerinin belirlenmesi ile aynı markanın belirli bir ülkede, belirli
süre ve koşullar altında kullanılması için tanınan hakkın değerlenmesi aynı
çalışma değildir. Benzer şekilde bir yazılımın tüm fikrî mülkiyet haklarının devri
ile yazılımın belirli fonksiyonlarının süreli kullanımına ilişkin bir lisans
birbirinden farklı ekonomik hakları temsil etmektedir.
Bu nedenle değerleme
amacı, değerleme tarihi ve değer esası kadar gayrimaddi hakkın coğrafi kapsamı,
ekonomik ömrü, mevcut sözleşmeler, kullanım kısıtlamaları ve değerleme
varsayımları da önem taşımaktadır. Farklı amaç veya kapsamlarla
gerçekleştirilen iki çalışmanın aynı sonucu vermemesi tek başına bir
tutarsızlık göstergesi değildir.
Gayrimaddi hakkın grup
Şirketleri arasındaki kullanımı karşılığı değeri; katkının niteliğine ve ilişkili
işlemin koşullarına bağlı olarak emsallere uygun karşılık bir hizmet bedeli,
dağıtım getirisi, lisans geliri veya farklı bir ücretlendirme biçiminde ortaya
çıkabilir.
Değerleme ve Transfer Fiyatlandırmasının Temel Kesişim Noktaları
Değerlenen hak ile kontrollü işlem gerçekten aynı mı?
Örneğin küresel ve
süresiz bir marka hakkının ekonomik değeri ile aynı markanın tek bir ülkede beş
yıllığına ve münhasır olmayan şekilde kullanılması için verilen lisans hakkı
doğrudan karşılaştırılabilir değildir.
Dolayısıyla toplam gayrimaddi hak değerinden kontrollü işlemin fiyatına doğrudan geçmek yerine, ilk olarak değerlenen hak ile transfer fiyatlandırmasına konu hakkın ekonomik açıdan karşılaştırılabilir hakları temsil edip etmediğinin değerlendirilmesi gerekmektedir.
Royalty (gayrimaddi hak kullanım bedeli) oranı: Aynı rakam, farklı soru
Relief-from-Royalty
(Telif Ücretinden Arındırma Yöntemi) değerlemesinde kullanılan royalty oranı,
belirli varsayımlar altında işletmenin gayrimaddi hakkı satmaya karar vererek;
gayrimaddi hakkı kullandırmak için almaktan vazgeçeceği varsayımsal lisans bedelin
hesaplanmasında kullanılmaktadır. Transfer fiyatlandırması kapsamında incelenen
royalty ise somut bir ilişkili taraf işlemine ilişkindir ve lisans
sözleşmesinin koşulları, tarafların ekonomik rolleri, ilgili pazar ve mevcut
karşılaştırılabilir veriler çerçevesinde değerlendirilir.
Dolayısıyla değerleme
modelinde kullanılan royalty oranının ilişkili taraflar arasındaki lisans
işlemi bakımından doğrudan emsallere uygun royalty oranı kabul edilmesi doğru
bir yaklaşım olmayacaktır. Ancak bu, iki oranın birbirinden tamamen bağımsız
olduğu anlamına da gelmemektedir.
Örneğin finansal
değerleme modeli yüksek marka primi ve güçlü fiyatlama gücü varsayımlarına
dayanıyorsa, buna karşılık ilişkili taraf işleminde önemli ölçüde farklı bir
royalty oranı uygulanıyorsa; farklılığın lisans kapsamı, coğrafya, süre, pazar
koşulları, tarafların fonksiyonları ve kontrol ettikleri risklerle açıklanıp
açıklanamadığı anlamlı bir analiz sorusudur.
Burada amaç iki oranı eşitlemek değil, aradaki farkın ekonomik olarak açıklanabilir olmasını sağlamaktır.
Asıl Kesişim Noktası: Ekonomik Anlatının Tutarlılığı
Değerleme modelinde
kullanılan ticari ve finansal varsayımların, transfer fiyatlandırması
analizinde ortaya konulan fonksiyonel yapı ve risk profilleriyle birlikte
değerlendirilmesi, iki çalışma arasındaki ekonomik tutarlılığın anlaşılması
açısından önem taşımaktadır.
Asıl soru şudur:
Değerleme
modelinin anlattığı değer yaratma hikâyesi ile transfer fiyatlandırması
analizinin ortaya koyduğu ekonomik roller aynı ticari gerçekliği açıklıyor mu?
İki çalışma arasındaki
farklılık kapsam, değerleme tarihi, sözleşme koşulları veya geleceğe ilişkin
varsayımlardan kaynaklanıyorsa söz konusu farklılık ekonomik olarak
açıklanabilir. Ancak aynı ekonomik gerçeklik için esaslı şekilde farklı
varsayımlar kullanılıyorsa, bu farklılığın nedeninin ayrıca değerlendirilmesi
gerekir.
Uygulama
Örnekleri
Küresel
marka ve yerel lisans işlemi
A Şirketinin küresel bir
markanın hukuki sahibi olduğu ve global marka stratejisi ile marka korumasını
yönettiği; B Şirketinin ise belirli bir ülkede dağıtım ve pazarlama
faaliyetlerini yürüttüğü varsayılsın.
Küresel markanın belirli
varsayımlar altında Relief-from-Royalty yöntemiyle değerlenmesi sonucunda 100
milyon Euro ekonomik değere ulaşıldığını ve değerleme modelinde %5 varsayımsal
gayrimaddi hak kullanım bedeli oranı kullanıldığını kabul edelim. (Bu rakamlar
yalnızca örnek amacıyla kullanılmaktadır.)
Bu sonuçtan hareketle B
Şirketinin marka kullanımı için doğrudan %5 royalty ödemesi gerektiği sonucuna
ulaşılamaz. Öncelikle 100 milyon Euroluk değerlemenin hangi coğrafyayı, dönemi
ve marka haklarını içerdiği; buna karşılık B Şirketine tanınan kullanım hakkının
süresi, münhasırlığı ve coğrafi kapsamı değerlendirilmelidir.
Ardından B Şirketinin
yerel pazarda merkez tarafından belirlenen stratejiyi uygulayan rutin veya
sınırlı riskli bir dağıtıcı mı olduğu, yoksa yerel marka gelişimine yönelik
önemli kararlar aldığı ve ekonomik açıdan önemli riskleri kontrol ettiği daha
kapsamlı bir rol mü üstlendiği analiz edilmelidir.
Yazılım
ve gelecekteki geliştirmeler
Hukuki hakları A şirketinde bulunan bir yazılımda B teknik geliştirmeyi yürütüyor, C ise ürün yol haritasını ve yatırım kararlarını belirleyerek stratejik riskleri kontrol ediyorsa, gelecekteki gelir artışının henüz geliştirilmemiş fonksiyonlara bağlı kısmı ayrıca ele alınmalıdır. Mevcut yazılımın değerleme tarihindeki kapasitesi ile gelecekteki faaliyetlerden beklenen fayda ayrıştırılır; B ve C'nin fonksiyonları, sözleşmeleri ve fiilî davranışları incelenir. A'nın hukuki sahipliği önemlidir ancak getirilerin atfedilmesinde tek başına belirleyici değildir.
İki Analizi Birlikte Okumak İçin Çerçeve
- Değerlenen gayrimaddi hak ile kontrollü işlemin konusu; coğrafi kapsam, süre, münhasırlık ve kullanım hakları bakımından aynı ekonomik kapsamı taşıyor mu?
- Değerleme modelindeki gelecekteki ekonomik fayda hangi varlıklara, faaliyetlere ve yatırımlara dayanıyor?
- Bu faaliyetlerle bağlantılı önemli kararları kim alıyor ve ekonomik açıdan önemli riskleri kim kontrol ediyor?
- Royalty, büyüme, ekonomik ömür ve gelir projeksiyonları tarafların sözleşmesel hakları ve fiilî ekonomik rolleriyle tutarlı mı?
Sonuç
Gayrimaddi hakların
finansal değerlemesi ile bu haklarla bağlantılı ilişkili taraf işlemlerinin
transfer fiyatlandırması analizi birbirine temas eden, ancak farklı sorulara
cevap veren iki çalışma alanıdır.
Finansal değerlemenin
transfer fiyatlandırması bakımından sağladığı katkı yalnızca bir ekonomik değer
veya varsayımsal royalty oranı ortaya koyması değildir. Daha önemli katkısı,
gelecekteki ekonomik değerin hangi gelir, büyüme, yatırım ve risk
varsayımlarına dayandığını görünür hale getirmesidir.
Asıl katma değer,
finansal değerleme ile transfer fiyatlandırmasının aynı rakama ulaşmasında
değil, aynı ekonomik gerçekliği tutarlı biçimde açıklayabilmesindedir.